بیزاری از زیان یعنی ذهن انسان زیان را سنگین‌تر از سودِ هم‌اندازه می‌سنجد؛ و این سوگیری در اتاق هیئت‌مدیره همان‌قدر فعال است که سر میز قمار. فراتحلیلی که در ۲۰۲۶ منتشر شد نشان داد در مطالعه‌های تصویربرداری مغز، ضریب بیزاری از زیان به‌طور میانگین ۱٫۷۱ بوده است: یعنی زیانِ یک واحدی تقریباً به اندازهٔ ۱٫۷ واحد سود وزن دارد.
برای مدیر ارشد، مدیر صندوق یا سرمایه‌گذاری که هر هفته میان «حفظ آنچه هست» و «ریسکِ به‌دست آوردن بیشتر» انتخاب می‌کند، این عدد تعیین‌کننده است.
Tom و همکاران (Science، ۲۰۰۷) از شرکت‌کنندگان خواستند شرط‌هایی با احتمال پنجاه‌پنجاهِ برد و باخت را بپذیرند یا رد کنند. با بزرگ‌تر شدن سود احتمالی، فعالیت نواحی دوپامینی میانی مغز و مقصدهای آن بالا رفت؛ اما زیان احتمالی با کاهش فعالیت در همان نواحی بازنمایی شد. نکتهٔ کلیدی این بود که شدت بیزاری از زیانِ هر فرد در رفتار، از روی «بیزاری عصبی» او در جسم مخطط شکمی و قشر پیش‌پیشانی قابل پیش‌بینی بود.
به بیان ساده، مغز برای سود و زیان دو حساب جدا باز نمی‌کند؛ یک ترازو دارد که کفهٔ زیانش سنگین‌تر کالیبره شده است. همین ترازو توضیح می‌دهد چرا فروش یک دارایی زیان‌ده یا بستن یک پروژهٔ ناموفق، حتی وقتی محاسبه روشن است، این‌قدر سخت‌تر از گرفتن یک سود تازه احساس می‌شود؛ و چرا گاهی فرصت خوب فقط به این دلیل رد می‌شود که احتمال باخت در آن دیده می‌شود.
افتی که روی نمودار کوتاه است، در ذهن تصمیم‌گیرنده بسیار طولانی‌تر حس می‌شود — Photo: Rafael Minguet / Pexels
آمیگدالا ترمز است یا یکی از چند صدا؟
در یک مطالعهٔ کم‌نظیر، De Martino و همکاران (PNAS، ۲۰۱۰) دو نفر با آسیب دوطرفهٔ آمیگدالا را بررسی کردند. هر دو تغییر ارزش مورد انتظار و ریسک را درست تشخیص می‌دادند، اما بیزاری از زیانشان در مقایسه با گروه کنترل به‌شدت کاهش یافته بود. نویسندگان آمیگدالا را «ترمز احتیاط» در برابر اقدام‌های بالقوه زیان‌بار دانستند. این مطالعه فقط دو نفر را شامل می‌شد و نتیجه‌اش باید با احتیاط تعمیم داده شود.
شواهد بعدی تصویر را پیچیده‌تر کرد. Canessa و همکاران (۲۰۱۳) در ۵۶ شرکت‌کننده و ۱۰۴ شرط مختلط دیدند که آمیگدالا و اینسولای خلفی اندازهٔ زیان احتمالی را دنبال می‌کنند. اما فراتحلیل Arioli و همکاران (۲۰۲۶) شواهد ثابتی برای نقش آمیگدالا نیافت و به‌جای آن جسم مخطط، اینسولای قدامی و قشر سینگولای قدامی پشتی/میانی را هستهٔ مشترک دانست؛ نویسندگان احتمال دادند محدودیت‌های روش‌شناختی در این نتیجهٔ منفی سهم داشته باشد. [نیاز به بررسی بیشتر: نقش دقیق آمیگدالا هنوز محل بحث است.]
پیام برای تصمیم‌گیرنده روشن است: بیزاری از زیان حاصل تلفیق هیجان و محاسبه است، نه یک خطای ساده که با اطلاعات بیشتر حذف شود.
روانکاوی چه می‌گوید و مدیر چگونه می‌تواند ترازو را متعادل‌تر کند؟
فروید در «بازداری، نشانه و اضطراب» (۱۹۲۶) اضطراب کودک را به تنها ماندن و دوری از فرد محبوب گره زد و نوشت: «anxiety appears as a reaction to the felt loss of the object» (Freud، ۱۹۲۶، SE 20). از این منظر، زیان مالی برای بسیاری از مدیران فقط عدد نیست؛ پژواکی از ترس‌های کهن از دست دادن است و به همین دلیل وزنی بیش از سهم واقعی‌اش می‌گیرد.
در آزمایش‌های بیزاری از زیان، شرط پنجاه‌پنجاه است؛ ولی ذهن آن را منصفانه نمی‌بیند — Photo: Anna Shvets / Pexels
خبر امیدوارکننده از پژوهش Sokol-Hessner و همکاران (۲۰۱۳) می‌آید: وقتی شرکت‌کنندگان آموختند به هر انتخاب از زاویه‌ای دیگر نگاه کنند، گویی یکی از چندین تصمیم در یک سبد است، بیزاری از زیانشان کم شد و این کاهش با افت پاسخ آمیگدالا به زیان (و نه به سود) همراه بود. در عمل، داوری دربارهٔ یک تصمیم در کنار مجموعهٔ تصمیم‌های مشابه، و جدا کردن «ترس از دست دادن» از «ارزیابی ریسک»، به ترازوی منصفانه‌تر کمک می‌کند.
جمع‌بندی: زیان را نمی‌توان حذف کرد، ولی می‌توان وزنش را درست سنجید
بیزاری از زیان بخشی از معماری مغز است؛ به تعبیر De Martino و همکاران، موجودات زنده سازوکارهایی برای ارزیابی و پرهیز از زیان تکامل داده‌اند. مدیری که این سوگیری را می‌شناسد، می‌تواند پیش از تصمیم‌های بزرگ از خود بپرسد کدام بخش از تردیدش ارزیابی ریسک است و کدام بخش ترس قدیمی از دست دادن؛ همین تمایز، کیفیت تصمیم را بالا می‌برد.
به دنبال مشاوره ی حرفه‌ای برای بهبود مسائل زناشویی و یا مسائل مربوط به سلامت روان خود هستید؟
Tom SM, Fox CR, Trepel C, Poldrack RA. The neural basis of loss aversion in decision-making under risk. Science. 2007;315(5811):515-8. PMID: 17255512 · DOI: 10.1126/science.1134239
De Martino B, Camerer CF, Adolphs R. Amygdala damage eliminates monetary loss aversion. Proc Natl Acad Sci U S A. 2010;107(8):3788-92. PMID: 20142490 · DOI: 10.1073/pnas.0910230107
Canessa N, Crespi C, Motterlini M, et al. The functional and structural neural basis of individual differences in loss aversion. J Neurosci. 2013;33(36):14307-17. PMID: 24005284
Sokol-Hessner P, Camerer CF, Phelps EA. Emotion regulation reduces loss aversion and decreases amygdala responses to losses. Soc Cogn Affect Neurosci. 2013;8(3):341-50. PMID: 22275168 · DOI: 10.1093/scan/nss002
Arioli M, Colletti MPM, Cattaneo Z, et al. Mapping the functional neurocognitive correlates of loss aversion: A coordinate-based meta-analysis. Neurosci Biobehav Rev. 2026;191:106937. PMID: 42674197 · DOI: 10.1016/j.neubiorev.2026.106937
Freud S. Inhibitions, Symptoms and Anxiety (1926). Standard Edition, Vol. 20. London: Hogarth Press.
Image Credits
تصویر شاخص: Photo: Andrea Proch / Pexels · تصاویر داخل متن: Photo: Rafael Minguet / Pexels · Photo: Anna Shvets / Pexels
