بسیاری از مدیران ارشد از زیان نمی‌ترسند؛ از پشیمانی می‌ترسند. تصمیمی که اگر بد از آب درآید، همه می‌دانند چه کسی آن را گرفته است. پاسخ کوتاه علم این است: مغز پیش از انتخاب، پشیمانی احتمالی را شبیه‌سازی می‌کند و همان مدارهایی را فعال می‌کند که پس از یک انتخاب بد فعال می‌شوند. این «پشیمانی پیش‌بینی‌شده» می‌تواند تصمیم را دقیق‌تر کند، اما وقتی بیش از اندازه بزرگ شود، مدیر را به تعویق، تصمیم‌نگرفتن و پناه‌بردن به گزینهٔ پیش‌فرض می‌کشاند.
کامی و همکاران در سال ۲۰۰۴ در مجلهٔ Science یک بازی قمار ساده طراحی کردند و به شرکت‌کنندگان نتیجهٔ گزینه‌ای را هم که انتخاب نکرده بودند نشان دادند. افراد سالم پشیمانی را گزارش کردند، انتخاب‌هایشان را طوری تنظیم کردند که پشیمانی آینده کمتر شود و از تجربهٔ هیجانی خود یاد گرفتند. اما بیمارانی که در قشر اوربیتوفرونتال (بخش زیرین پیشانی مغز) آسیب داشتند، نه پشیمانی گزارش کردند و نه پیامد منفی انتخاب‌هایشان را پیش‌بینی کردند. پیام این مطالعه روشن است: پشیمانی یک احساس حاشیه‌ای نیست؛ بخشی از دستگاه تصمیم‌گیری است.
هر حرکت بزرگ، پیش از آن‌که انجام شود، یک بار در ذهن پشیمانی‌اش را تجربه می‌کند — Photo: Kaboompics / Pexels
چرا ترس از پشیمانی با گذشت زمان قوی‌تر می‌شود؟
کوریچلی و همکاران در سال ۲۰۰۵ در مجلهٔ Nature Neuroscience با تصویربرداری کارکردی مغز همین بازی را دنبال کردند. هرچه پشیمانی بیشتر بود، فعالیت بخش میانی قشر اوربیتوفرونتال، قشر سینگولیت قدامی و هیپوکامپ بیشتر می‌شد. یافتهٔ مهم‌تر این بود که در طول آزمایش، شرکت‌کنندگان به‌تدریج «پشیمانی‌گریزتر» شدند و همان الگوی فعالیت مغزی درست پیش از انتخاب بعدی دوباره ظاهر شد. یعنی مغز تجربه‌های پشیمانی را جمع می‌کند و پیش از هر تصمیم تازه آن‌ها را دوباره پخش می‌کند.
این همان چیزی است که در اتاق هیئت‌مدیره دیده می‌شود. مدیری که چند تصمیم پرهزینه را تجربه کرده، بی‌آن‌که بداند، با هر پروندهٔ تازه بار پشیمانی‌های گذشته را هم وارد اتاق می‌کند. کوریچلی، دولان و سیریگو در مرور سال ۲۰۰۷ خود توضیح دادند که پیامدهای هیجانی یک انتخاب می‌توانند سازوکارهای کنترلی بسازند که آن رفتار را تقویت یا از آن اجتناب کنند. در سطح سازمان، این اجتناب معمولاً شکل «فعلاً صبر کنیم» یا «یک گزارش دیگر بگیریم» دارد.
آیا می‌شود پشیمانی پیش‌بینی‌شده را مدیریت کرد؟
الیس و همکاران در سال ۲۰۱۸ در یک فراتحلیل، ۳۷ مقاله با بیش از ۷۲ هزار شرکت‌کننده را بررسی کردند؛ مداخله‌هایی که پیش‌بینی هیجانی افراد را هدف می‌گرفتند. این مداخله‌ها پشیمانی پیش‌بینی‌شده را با اثر کوچک (d برابر ۰٫۲۴) و رفتار را هم با اثر کوچک (d برابر ۰٫۲۹) تغییر دادند. اما اثر بر پشیمانی پیش‌بینی‌شده و قصد رفتاری در پیگیری‌های بعدی پایدار نماند. این داده‌ها از تصمیم‌های سلامت آمده‌اند نه از بازار مالی؛ پس تعمیمش به تصمیم‌های سرمایه‌گذاری [نیاز به بررسی بیشتر] است. پیام کلی اما روشن است: پشیمانی پیش‌بینی‌شده دست‌کاری‌پذیر است، ولی یک جلسهٔ آموزشی کافی نیست؛ باید ساختار تصمیم را عوض کرد.
صندلی‌های خالی گاهی نشانهٔ تصمیمی است که کسی نخواست مسئولیت پشیمانی‌اش را بپذیرد — Photo: Leandro Alamino / Pexels
از منظر روانکاوی، فروید در «تمدن و ناخرسندی‌های آن» (۱۹۳۰) احساس گناه را حاصل تنش میان فراخودِ سخت‌گیر و «من» می‌دانست؛ فراخودی که حتی نیت را هم مجازات می‌کند. پشیمانی پیش‌بینی‌شده در مدیران ارشد اغلب همین صدای درونی است که پیش از اقدام، حکم صادر می‌کند. مدیری که این صدا را نشناسد، تعویق را «احتیاط» می‌نامد.
مدیران چه می‌توانند بکنند؟
سه گام عملی از همین شواهد بیرون می‌آید. نخست، پیش از تصمیم صریح بنویسید از کدام پشیمانی می‌ترسید: پشیمانی اقدام یا پشیمانی اقدام‌نکردن؛ هزینهٔ صبرکردن هم یک انتخاب است. دوم، معیار تصمیم را پیش از دیدن نتیجه ثبت کنید تا بعداً کیفیت تصمیم با بخت نتیجه قضاوت نشود. سوم، تصمیم‌های پرریسک را به چند گام کوچک‌تر با نقطه‌های بازنگری تقسیم کنید تا بار هیجانی هر گام کمتر شود. هیچ‌کدام پشیمانی را حذف نمی‌کند؛ فقط آن را از ارباب به مشاور تبدیل می‌کند.
شواهد عصب‌شناختی نشان می‌دهد پشیمانی پیش‌بینی‌شده بخش طبیعی و مفید تصمیم‌گیری است و بدون آن، انسان از اشتباه‌هایش یاد نمی‌گیرد. خطر وقتی است که پشیمانی‌های انباشته، هر تصمیم تازه را پیشاپیش محکوم کنند. مدیری که ترس خود را نام می‌برد، معیار را پیش از نتیجه ثبت می‌کند و تصمیم بزرگ را به گام‌های کوچک می‌شکند، می‌تواند از همین احساس برای تصمیم‌های شجاعانه‌تر و سنجیده‌تر استفاده کند.
به دنبال مشاوره ی حرفه‌ای برای بهبود مسائل زناشویی و یا مسائل مربوط به سلامت روان خود هستید؟
Camille N, Coricelli G, Sallet J, Pradat-Diehl P, Duhamel JR, Sirigu A. The involvement of the orbitofrontal cortex in the experience of regret. Science. 2004;304(5674):1167-70. PMID: 15155951. DOI: 10.1126/science.1094550
Coricelli G, Critchley HD, Joffily M, O’Doherty JP, Sirigu A, Dolan RJ. Regret and its avoidance: a neuroimaging study of choice behavior. Nat Neurosci. 2005;8(9):1255-62. PMID: 16116457. DOI: 10.1038/nn1514
Coricelli G, Dolan RJ, Sirigu A. Brain, emotion and decision making: the paradigmatic example of regret. Trends Cogn Sci. 2007;11(6):258-65. PMID: 17475537. DOI: 10.1016/j.tics.2007.04.003
Ellis EM, Elwyn G, Nelson WL, Scalia P, Kobrin SC, Ferrer RA. Interventions to Engage Affective Forecasting in Health-Related Decision Making: A Meta-Analysis. Ann Behav Med. 2018;52(2):157-174. PMID: 29538630. DOI: 10.1093/abm/kax024
Freud S. Civilization and Its Discontents (1930). In: Strachey J, ed. The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Vol. 21. London: Hogarth Press.
