کدام بیشتر می‌سوزاند: این‌که شریک زندگی‌تان با کس دیگری رابطهٔ جنسی داشته باشد، یا این‌که دلش جای دیگری باشد؟ در آزمون‌هایی که فرد ناچار است یکی را انتخاب کند، مردان بهطور میانگین از خیانت جنسی و زنان از خیانت عاطفی آشفتهتر میشوند؛ این یافته از سال ۱۹۹۲ بارها تکرار شده است. اما در آزمایشی که از افراد خواسته شد خیانت جنسی را زنده و دقیق تصور کنند، این تفاوت دیگر معنادار نبود. یعنی هر دو نوع خیانت برای هر دو جنس دردناک است؛ تفاوت در این است که ذهن هر کس کدام تصویر را پررنگ‌تر می‌سازد.
خیانت جنسی تعریف نسبتاً روشنی دارد: تماس جنسی با کسی بیرون از رابطه‌ای که دو نفر آن را انحصاری می‌دانند. خیانت عاطفی مرز محوتری دارد: صمیمیت، رازداری و سرمایه‌گذاری احساسی‌ای که قرار بود متعلق به رابطهٔ اصلی باشد، به نفر سوم منتقل می‌شود.
پژوهش روی خیانت اینترنتی نشان می‌دهد این مرز برای خود زوج‌ها هم مبهم است. ووسلر و مولر (۲۰۲۰) در یک نظرسنجی آنلاین از کسانی که شریکشان رابطه‌ای اینترنتی داشته، دیدند پاسخ‌دهندگان رفتارهای جنسی مانند سایبرسکس، تبادل تصویر جنسی و در میان گذاشتن فانتزی‌های جنسی را بیش از رفتارهای عاطفی «خیانت» می‌نامند. این یافته با پژوهش‌های خیانت آفلاین هم‌خوان است، چون آن‌جا هم رفتار جنسی روشن‌ترین مصداق خیانت شمرده می‌شود. اما تحلیل پاسخ‌های باز نشان داد فضای آنلاین گیج‌کننده است و تعریف خیانت در آن گسترده‌تر و سیالتر می‌شود؛ محدودیت این مطالعه آن است که نمونه‌ای داوطلب و آنلاین داشت و نمی‌توان آن را به همهٔ زوج‌ها تعمیم داد.
جملهٔ قابل‌نقل: در فضای آنلاین، تعریف خیانت گسترده‌تر و سیالتر می‌شود، هرچند رفتار جنسی همچنان روشن‌ترین مصداق آن است (Vossler و Moller، ۲۰۲۰).
گاهی خیانت عاطفی بی‌صدا در نور یک صفحهٔ گوشی آغاز می‌شود، در حالی که شریک در یک قدمی است — Image: AI-generated
چرا مردان و زنان بهطور میانگین واکنش متفاوتی نشان می‌دهند؟
دیوید باس، روانشناس تکاملی، در سال ۱۹۹۲ با سه مطالعه و دو روش، یعنی پرسش انتخاب اجباری و اندازه‌گیری واکنش فیزیولوژیک، نشان داد مردان بیشتر از خیانت جنسی و زنان بیشتر از خیانت عاطفی آشفته میشوند. باس در مروری که در سال ۲۰۱۸ منتشر کرد می‌نویسد فراتحلیل‌های بعدی این تفاوت را بهطور پایدار تأیید کردهاند. توضیح تکاملی او این است که تهدید خیانت برای دو جنس یکسان نیست؛ برای نمونه، مردان در طول تاریخ با عدم قطعیت دربارهٔ پدری فرزند روبه‌رو بوده‌اند و زنان نه. از این دیدگاه، حسادت هیجانی است که برای حفاظت از رابطه‌ای پرسرمایه شکل گرفته است.
نکتهٔ مهم برای هر خواننده این است که این‌ها میانگین‌اند، نه حکمی دربارهٔ تک‌تک آدم‌ها. [نیاز به بررسی بیشتر: مرور باس اندازهٔ هم‌پوشانی واکنش دو جنس را گزارش نمی‌کند و فقط جهت میانگین را می‌گوید.]
جملهٔ قابل‌نقل: تفاوت جنسیتی در حسادت یافته‌ای تکرارپذیر است، اما یک میانگین است و دربارهٔ رابطهٔ شخص شما حکم نمی‌دهد (Buss، ۲۰۱۸).
آیا این تفاوت به تصویرسازی ذهنی برمی‌گردد؟
کاتو (۲۰۱۴) فرضیهٔ دیگری را آزمود: شاید مردان صحنهٔ جنسی خیانت را زنده‌تر و دقیق‌تر در ذهن می‌سازند و همین آن‌ها را آشفتهتر میکند. او ۶۴ مرد و ۶۴ زن را که در رابطه‌ای متعهد بودند در آزمایشگاه بررسی کرد و با سناریوهای زنده و عکس، تصویرسازی دقیق و جنسیِ خیانت شریک را برانگیخت. هر دو گروه وقتی خیانت جنسی را زنده و واقع‌گرایانه تصور کردند آشفتهتر شدند، و در این حالت تفاوت معناداری میان مردان و زنان دیده نشد.
محدودیت این مطالعه روشن است: نمونهٔ کوچک ۱۲۸ نفره، یک فرهنگ، و موقعیتی آزمایشگاهی که با تجربهٔ واقعی کشف خیانت فاصلهٔ زیادی دارد. پس تفاوت جنسیتی از بین نرفته؛ شاید فقط بخشی از آن به شیوهٔ تصویرسازی ذهن برگردد.
نگاه روانکاوی لایهٔ دیگری به این بحث می‌افزاید. فروید در مقالهٔ ۱۹۲۲ خود دربارهٔ سازوکارهای روان‌رنجورانه در حسادت (Standard Edition، جلد ۱۸) سه لایه را از هم جدا کرد: حسادت بهنجار یا رقابتی، حسادت فرافکنده، و حسادت هذیانی. لایهٔ دوم برای این بحث روشنگر است: گاهی آنچه فرد در شریکش می‌بیند، بازتاب میل یا بی‌وفایی خود اوست که به بیرون فرافکنده شده است. این دیدگاه توضیح می‌دهد چرا تصویر خیانت در ذهن برخی آدم‌ها از خود واقعیت پررنگ‌تر و سمج‌تر است.
پس از کشف خیانت عاطفی، چه زمانی کمک حرفه‌ای لازم است؟
در تجربهٔ بالینی، زوج‌ها معمولاً با دو پرسش می‌آیند: «آیا این واقعاً خیانت بود؟» و «آیا رابطهٔ ما ترمیم‌پذیر است؟» پاسخ پرسش اول کمتر به نوع رفتار و بیشتر به توافق‌های نانوشتهٔ همان زوج بستگی دارد: آنچه یک زوج دوستی عادی می‌داند، برای زوج دیگر نقض آشکار اعتماد است.
اگر یکی از این نشانه‌ها وجود دارد، کمک گرفتن از یک متخصص رابطه ارزشمند است: پنهانکاری پس از کشف ادامه دارد؛ هر گفتوگو دربارهٔ موضوع به دعوا یا سکوت طولانی می‌رسد؛ خواب، تمرکز یا کار یکی از دو نفر مختل شده؛ یا رابطهٔ جنسی زوج کاملاً متوقف شده است.
برای خانواده‌های ایرانی که میان تهران، تورنتو، لس‌آنجلس و دبی پراکنده‌اند و بخش بزرگی از زندگی عاطفی‌شان روی پیام‌رسان‌ها می‌گذرد، مرز گفت‌وگوی دوستانه و صمیمیت پنهان می‌تواند زودتر محو شود.
جملهٔ قابل‌نقل: ترمیم پس از خیانت عاطفی با این پرسش آغاز می‌شود که زوج خودشان چه چیزی را انحصاری می‌دانستند.
آیا چت کردن با همکار یا دوست قدیمی خیانت عاطفی است؟
نه لزوماً. گفتوگو بهخودیخود خیانت نیست؛ نشانهٔ هشدار پنهانکاری، جابهجا شدن صمیمیت و مقایسهٔ پنهانی شریک با آن فرد است. پژوهش ووسلر و مولر نشان داد تعریف خیانت در فضای آنلاین سیالتر است، پس بهترین معیار توافقی است که خود زوج دربارهٔ مرزها دارند و آن را صریح گفتهاند.
مردان از کدام نوع خیانت بیشتر آسیب میبینند؟
در آزمونهای انتخاب اجباری، مردان بهطور میانگین از خیانت جنسی و زنان از خیانت عاطفی آشفتهتر میشوند و فراتحلیلها این تفاوت را تأیید کردهاند. اما این میانگین است؛ بسیاری از مردان از خیانت عاطفی هم عمیقاً آسیب میبینند و این واکنش کاملاً قابلفهم است.
آیا رابطه پس از خیانت عاطفی قابل ترمیم است؟
پژوهشهایی که در این مطلب مرور شد به این پرسش پاسخ آماری نمیدهند [نیاز به بررسی بیشتر]. در تجربهٔ بالینی، رابطه وقتی شانس بیشتری دارد که پنهانکاری متوقف شود، فرد آسیبدیده شنیده شود و دو نفر مرزهای تازه را با هم تعریف کنند. کمک متخصص این مسیر را کوتاهتر میکند.
چرا تصویر خیانت در ذهنم رهایم نمی‌کند؟
آزمایش کاتو نشان داد تصویرسازی زنده و دقیق، آشفتگی ناشی از خیانت را در هر دو جنس بیشتر میکند. فروید هم یادآوری میکند که گاهی بخشی از این تصویر از درون خود ما می‌آید. اگر تصویرها خواب و کار را مختل کردهاند، گفتوگو با یک متخصص کمک‌کننده است.
جمع‌بندی: کدام نوع خیانت دردناک‌تر است؟
پژوهش می‌گوید مردان بهطور میانگین از خیانت جنسی و زنان از خیانت عاطفی آشفته‌ترند، ولی وقتی تصویر خیانت زنده ساخته شود این فاصله در آزمایش کوچک می‌شود. پس پرسش واقعی «کدام بدتر است» نیست؛ این است که زوج چه چیزی را انحصاری می‌داند و آیا آن را صریح گفته است. خبر خوب این است که مرزهای روشن را می‌توان ساخت، و گفت‌وگوی صادقانه دربارهٔ آن‌ها حتی پس از یک بحران، اغلب نقطهٔ آغاز صمیمیتی عمیق‌تر است.
به دنبال مشاوره ی حرفه‌ای برای بهبود مسائل زناشویی و یا مسائل مربوط به سلامت روان خود هستید؟
Buss DM. Sexual and Emotional Infidelity: Evolved Gender Differences in Jealousy Prove Robust and Replicable. Perspect Psychol Sci. 2018;13(2):155-160. PMID: 29592639. DOI: 10.1177/1745691617698225
Kato T. A reconsideration of sex differences in response to sexual and emotional infidelity. Arch Sex Behav. 2014;43(7):1281-1288. PMID: 24647817. DOI: 10.1007/s10508-014-0276-4
Vossler A, Moller NP. Internet Affairs: Partners’ Perceptions and Experiences of Internet Infidelity. J Sex Marital Ther. 2020;46(1):67-77. PMID: 31876266. DOI: 10.1080/0092623X.2019.1654577
Freud S. Some neurotic mechanisms in jealousy, paranoia and homosexuality (1922). In: Strachey J, ed. The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Vol. 18. London: Hogarth Press.
Image Credits
All three images in this article are AI-generated and come from the site’s own image library. No real person is depicted.
