جذابیت فقط چهره نیست. مرورها نشان می‌دهند که صدا و بوی بدن هم در قضاوت دیگران دربارهٔ جذابیت یک آدم نقش دارند، و در بزرگ‌ترین نمونهٔ سنجش هم‌زمان، رابطهٔ میان قضاوت‌های بصری، صوتی و بویایی ضعیف بود. یعنی کسی که چهره‌اش را کم‌جذبه می‌دانید ممکن است در صدا یا بو برای دیگران جذاب‌تر از آن چیزی باشد که فکر می‌کنید.
Groyecka و همکاران در سال ۲۰۱۷ در مجلهٔ Frontiers in Psychology مروری با عنوان «جذابیت چندحسی است» منتشر کردند. آنها نشان می‌دهند که نشانه‌های صوتی و بویایی، جدا یا همراه هم، می‌توانند قضاوت دربارهٔ جذابیت یک فرد را به‌شدت تغییر دهند، و در نتیجه رفتار دیگران نسبت به او را هم. به نظر آنها پژوهش قدیمی بیشتر روی چهره و بدن متمرکز بود و سهم صدا و بوی بدن را کم‌اهمیت می‌گرفت.
پیام اصلی این مرور آن است که ادراک یک آدم از چند حس هم‌زمان ساخته میشود. چهره فقط یکی از ورودی‌هاست. صدا، بو و حالت بدن هم در قضاوت اول و در انتخاب شریک سهم دارند.
بو و صدا هم در قضاوت جذابیت سهم دارند — Image: AI-generated / Gemini 3.1 Flash via OpenRouter
[نیاز به بررسی بیشتر: مرورِ Groyecka و همکاران ادبیات را جمع‌بندی می‌کند و اندازهٔ دقیق اثر هر حس را به‌تنهایی گزارش نمیکند. بنابراین از آن نمی‌شود نتیجه گرفت که صدا یا بو «بیشتر از چهره» اهمیت دارند.]
آیا چهره، صدا و بو با هم هم‌خوانی دارند؟
Williams و Apicella در سال ۲۰۲۳ در مجلهٔ Heliyon ۸۸۱ قضاوت دربارهٔ جذابیت چهره، صدا و بوی بدن مردان و زنان را بررسی کردند. در مردان میان این سه حس هیچ همبستگی دیده نشد. در زنان، جذابیت بو، چهره و صدا همبستگی ضعیفی با هم داشتند. یک عامل کلی جذابیت هم سهم کوچکی در این همبستگی‌ها داشت.
این نتیجه با شهود رایج ما ناسازگار است. اگر جذابیت یک ویژگی واحد بود، آدمی که چهرهٔ جذابی دارد باید صدا و بوی جذابی هم می‌داشت. در این نمونه چنین نبود، و دست‌کم در مردان هر حس خودش ماجرایی جدا بود.
یک محدودیت را باید کنارش گذاشت: این ۸۸۱ مورد قضاوت ذهنی دیگران بود، نه اندازه‌گیری یک ویژگی عینی. همبستگی ضعیف یعنی در این نمونه سه حس تقریباً مستقل از هم رتبه‌بندی شدند، نه اینکه هر کدام کم‌اهمیت باشد. و چون در مردان همبستگی صفر بود، نمی‌شود این الگو را بدون احتیاط به همهٔ جمعیت‌ها تعمیم داد.
پس تصویری که از خودتان دارید، اگر فقط از آینه ساخته شده باشد، ناقص است. صدای شما و بوی شما در ذهن دیگران بخش‌هایی از «شما» هستند که خودتان کمتر دسترسی مستقیم به آنها دارید.
مرور Watkins در سال ۲۰۲۵ در مجلهٔ Biological Reviews تصویر کلی‌تری میدهد. او می‌نویسد که جذابیت در چند حس به‌طور پایدار استنباط میشود و نظریه‌های زیستی توضیح می‌دهند چرا ما به‌طور متوسط میان افراد فرق می‌گذاریم. در همان حال، این قضاوت به‌طور سیستماتیک با ویژگی‌ها، محیط و تجربه‌های خودِ قضاوت‌کننده هم تغییر می‌کند. به گفتهٔ او، بیش از سی سال پژوهش اثرهای نیرومندی ساخته، اما دلیل خوبی هم برای فروتنی دربارهٔ سازوکارهای دقیق فیزیولوژیک باقی گذاشته است.
پس دو چیز با هم درست است: برخی الگوها در میان آدم‌ها مشترک‌اند، و سلیقهٔ هر نفر هم از تجربه و موقعیتش می‌آید. این یعنی «جذاب‌ترین آدم» یک مقدار ثابت و واحد نیست.
برداشت ما از جذابیت خودمان چه نقشی دارد؟
Bale و Archer در سال ۲۰۱۳ در مجلهٔ Evolutionary Psychology ۲۸۷ جوان را بررسی کردند که ۹۸ نفر از آنها مرد بودند. جذابیتی که افراد برای خودشان قائل بودند، اعتمادبهنفس دربارهٔ ظاهر و رضایت از بدن، همگی عزتنفس را پیش‌بینی می‌کردند. در هر مورد، این رابطه از مسیر اعتمادبهنفس در روابط عاشقانه گذشت. رابطهٔ جذابیت خودادراکی با عزتنفس در زنان قوی‌تر از مردان بود.
معنای عملی این یافته دقیق است: چیزی که عزتنفس را بالا می‌برد، فقط «زیبا بودن» نیست، بلکه این است که آدم باور کند می‌تواند رابطه‌ای عاشقانه شروع کند و نگه دارد. این مطالعه توصیفی است و نشان نمیدهد افزایش اعتماد در رابطه عزتنفس را بالا می‌برد.
در تجربهٔ بالینی من، که شاهد آماری نیست، بسیاری از مراجعانی که از ظاهرشان ناراضی‌اند، به‌جای چهره، از ترس رد شدن حرف می‌زنند. این ترس با نتیجهٔ بالا هم‌خوان است، ولی اثبات نمیکند که درمان اعتماد در رابطه آنها را به عزتنفس بالاتر برساند.
موضع من روشن است: جذابیت را نباید با یک سنجهٔ تک‌بعدی ارزیابی کرد، و نباید هم آن را وعدهٔ «تغییر خودتان» دانست. فهمیدن اینکه جذابیت چندحسی است به ما کمک می‌کند خودمان و دیگران را عادلانه‌تر بخوانیم.
فروید دربارهٔ بو و جذب چه می‌گفت؟
فروید در «تمدن و ناخشنودی‌های آن» (۱۹۳۰، Standard Edition، جلد ۲۱) در یکی از پانویس‌های خود می‌گوید که در تاریخ تکامل، راست‌قامت شدن انسان و کنار گذاشتن اهمیت بو در رابطه‌های جنسی، با تغییر نقش حس‌ها همراه بوده است. به نظر او کم‌شدن اهمیت بو، به نفع دیدن، یکی از زمینه‌های تغییر شیوهٔ جذب شدن بوده است. [نیاز به بررسی بیشتر: شمارهٔ صفحهٔ دقیق این پانویس در متن چاپی باید با نسخهٔ استاندارد تطبیق داده شود.]
این خوانش روان‌تحلیلی است و ادعایی فرضی دربارهٔ تاریخ تکامل را شامل میشود، نه شاهد تجربی. با این حال، همین ایده توضیح میدهد چرا بو در گفت‌وگوی روزمره کم‌اهمیت دانسته میشود، با آنکه پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند همچنان در قضاوت جذابیت نقش دارد.
جمع‌بندی این است: جذابیت یک ویژگی واحد و فقط بصری نیست. صدا و بو هم سهم دارند، همبستگی میان حس‌ها ضعیف است، و باور خودمان دربارهٔ جذابیتمان از مسیر اعتماد در روابط به عزتنفس می‌رسد. با دادههای موجود، وعدهٔ «چگونه جذاب‌تر شویم» نمی‌توان داد.
Groyecka A, Pisanski K, Sorokowska A, et al. Attractiveness is multimodal: beauty is also in the nose and ear of the beholder. Front Psychol. 2017;8:778. PMID 28572777
Williams MN, Apicella CL. A test of multimodal communication in humans using 881 judgements of men and women’s physical, vocal, and olfactory attractiveness. Heliyon. 2023;9(6):e16895. PMID 37342575
Watkins CD. Mate assessment based on physical characteristics: a review and reflection. Biol Rev Camb Philos Soc. 2025;100(1):113-130. PMID 39175167
Bale C, Archer J. Self-perceived attractiveness, romantic desirability and self-esteem: a mating sociometer perspective. Evol Psychol. 2013;11(1):68-84. PMID 23353113
Freud S. Civilization and its discontents (1930). Standard Edition, vol. 21.
Image Credits
Image: AI-generated / Gemini 3.1 Flash via OpenRouter
