اگر بارها از خودت پرسیده‌ای «شاید واقعاً من اشتباه یادم مانده؟»، ممکن است با گسلایتینگ روبه‌رو باشی. گسلایتینگ شکلی از آزار روانی است که در آن یک طرف رابطه با انکار مکرر، تحریف رخدادها و زیر سؤال بردن ادراک دیگری، کاری میکند که او به حافظه و قضاوت خودش بی‌اعتماد شود. یک مرور نظام‌مند تازه که ۹۶ منبع علمی را بررسی کرده، پیامدهای اصلی آن را اختلال در ادراک و حافظه، پریشانی هیجانی و انزوای اجتماعی میداند. خبر خوب این است که این الگو شناختنی است و میشود از آن بیرون آمد.
گسلایتینگ دقیقاً چیست و چرا این نام را گرفته است؟
گسلایتینگ یعنی وادار کردن آدم به شک در واقعیتی که خودش دیده و شنیده است. این نام از نمایش‌نامه و فیلم «گس‌لایت» (۱۹۴۴) میآید؛ شوهری که نور چراغ‌های گازی خانه را کم میکند و وقتی همسرش متوجه تغییر میشود، اصرار میکند که چیزی عوض نشده و او خیالاتی شده است.
در زندگی واقعی شکلش ساده‌تر و آرام‌تر است: «من هرگز چنین حرفی نزدم»، «تو زیادی حساسی»، «باز داری چیزها را از خودت می‌سازی». یک بار شنیدنش طبیعی است؛ تکرار پیوسته‌اش نه.
مرور نظام‌مند ادیر (۲۰۲۶، مجلهٔ Trauma, Violence & Abuse) با بررسی ۹۶ منبع، تاکتیک‌ها را در چهار دسته گذاشت: دستکاری شناختی و ادراکی، آزار هیجانی، اعمال قدرت و کنترل، و دیگر شکل‌های فریب؛ و پیامدها را آشفتگی ادراک و حافظه، پریشانی هیجانی، انزوای اجتماعی و راهبردهای مقاومت دانست. خود این مرور هشدار میدهد که تعریف این واژه در پژوهشها هنوز یکدست نیست.
گسلایتینگ دعوای معمولی دربارهٔ اینکه حق با کیست نیست؛ تلاشی پیوسته است برای اینکه یک نفر، مرجع تشخیص واقعیتِ نفر دیگر شود.
این برداشت با جمع‌بندی مرورهای تازه دربارهٔ آزار روانی در رابطهٔ نزدیک همسوست.
شبی که آدم پیام‌های قدیمی را دوباره می‌خواند تا مطمئن شود خیالاتی نشده است — Image: AI-generated / Gemini 3.1 Flash via OpenRouter
چرا آدم باهوش و سالم هم به حافظهٔ خودش شک میکند؟
چون گسلایتینگ از اعتماد کار میکند، نه از ضعف. ما حافظه‌مان را با آدم‌های نزدیک هماهنگ می‌کنیم و همین سازوکار طبیعی، در دست شریکی سلطه‌جو ابزار میشود.
دارک و همکاران (۲۰۲۵، مجلهٔ Memory) در آزمایشی از دو نفرِ نزدیک (دوست یا زوج) خواستند رخدادی مشترک را به یاد بیاورند، در حالی که یکی، دیگری را برای پذیرفتن روایتی متفاوت زیر فشار می‌گذاشت. فشارِ شریکِ نزدیک، پذیرش اطلاعات نادرست را بیشتر و اطمینان به یادآوری را کمتر کرد؛ اما عزت‌نفس و خلق در همان جلسه افت نکرد. شاید یعنی نخستین آسیب به «اعتماد به حافظه» می‌رسد. محدودیت: موقعیتی آزمایشی و کوتاه بود، نه رابطهٔ آزارگرانهٔ واقعی [نیاز به بررسی بیشتر: اندازهٔ نمونه در چکیده نیامده است].
چرا کسی می‌ماند؟ در پژوهشی روی ۴۶۴ دانشجوی چینی (۲۰۲۵)، «اعتیاد به عشق» به‌طور مستقیم پذیرفتنی‌تر دیدن گسلایتینگ را پیش‌بینی نکرد؛ اثرش کاملاً از دو مسیر می‌گذشت: احساس «باید بیشتر بدهم» و عدم توازن قدرت در رابطه. این دو مسیر حدود ۸۷ درصد اثر را توضیح می‌دادند. محدودیت: پژوهش مقطعی بود و فقط دانشجویان یک کشور را سنجید.
گسلایتینگ چه بهایی برای روان، میل و صمیمیت دارد؟
در پژوهشی که سال ۲۰۲۶ در Journal of Interpersonal Violence منتشر شد، از ۳۷۴ نوجوانِ دارای رابطهٔ عاطفی، حدود یک نفر از هر چهار نفر (یعنی نزدیک به ۹۰ و چند نوجوان) گفتند گسلایتینگ را تجربه کردهاند. حتی پس از کنار گذاشتن اثر خشونت فیزیکی، جنسی، کلامی و مجازی، گسلایتینگ با حدود ۱۲ درصد علائم بیشتر اضطراب و افسردگی همراه بود. محدودیت: نمونه نوجوان بود و داده‌ها خوداظهاری و مقطعی؛ نمی‌توان آن را عیناً به بزرگسالان تعمیم داد.
در بزرگسالان، فراتحلیلی که سال ۲۰۲۴ داده‌های ۴۵ پژوهش را ترکیب کرد، نشان داد «کنترل اجباری»، که گسلایتینگ یکی از ابزارهای آن است، با علائم اختلال استرس پس از سانحه همبستگی متوسط (حدود ۰٫۳۲) و با افسردگی همبستگی حدود ۰٫۲۷ دارد. همبستگی متوسط یعنی پیوندی واقعی، نه سرنوشتی قطعی برای هر نفر.
دربارهٔ میل جنسی، پژوهش مستقیم هنوز اندک است [نیاز به بررسی بیشتر: داده‌ای که اثر گسلایتینگ بر کارکرد جنسی را جداگانه سنجیده باشد، در این بررسی پیدا نشد]. اما در کار بالینی متخصصان یک الگو بارها دیده میشود: کسی که مدام به ادراک خودش شک میکند، در تخت هم به نشانه‌های بدنش اعتماد نمیکند؛ میل به‌جای کشش، به احتیاط و گوش‌به‌زنگی تبدیل میشود.
روانکاوی چه میگوید و راه بیرون آمدن کجاست؟
کالف و واینشل در مقاله‌ای که سال ۱۹۸۱ در Psychoanalytic Quarterly منتشر شد، گسلایتینگ را رابطهای دوطرفه توصیف کردند که در آن قربانی و آزارگر، هر کدام به شیوهٔ خود، در یک الگوی روانی مشترک «به هم می‌پیوندند». این نگاه سرزنش قربانی نیست؛ توضیح میدهد چرا صدای دیگری آرام‌آرام به صدایی درونی تبدیل میشود که آدم با آن به خودش شک میکند.
فروید در «صورت‌بندی دو اصل کارکرد روانی» (۱۹۱۱) از توانی سخن گفت که «آزمون واقعیت» نام گرفت: توان تشخیص آنچه از بیرون آمده از آنچه درون ساخته‌ایم. گسلایتینگ همین توان را نشانه می‌گیرد و درمان همین را بازمی‌سازد.
بهبودی از گسلایتینگ با اثبات اینکه «حق با من بود» شروع نمی‌شود؛ با این شروع میشود که دوباره به چشم و حافظهٔ خودت اجازهٔ شهادت بدهی.
چند گام عملی: رخدادها را همان روز و با تاریخ بنویس؛ رابطه با یک دوست یا خویشاوند مورد اعتماد را حفظ کن؛ و به‌جای بحث بی‌پایان، جملهٔ مرزی کوتاهی داشته باش: «من این را این‌طور به یاد دارم و دربارهٔ حافظه‌ام بحث نمی‌کنم.»
در اتاق درمان، نخستین نشانهٔ بهبود اغلب جمله‌ای ساده است: «من این را دیدم، حتی اگر او انکار کند.» هر جا ترس یا تهدید هست، امنیت و کمک تخصصی مقدم است؛ اگر هر دو طرف آماده‌اند، جلسه‌های مشترک با متخصص الگو را برای هر دو قابل‌دیدن میکند.
گسلایتینگ با دعوای معمولی زن و شوهر چه فرقی دارد؟
در دعوای معمولی دو نفر روایتهای متفاوت دارند و هر دو ممکن است اشتباه کنند. در گسلایتینگ یک نفر پیوسته ادراک دیگری را بیاعتبار میکند تا خودش مرجع واقعیت شود. مرور ادیر (۲۰۲۶) آشفتگی ادراک و حافظه را از پیامدهای اصلی میداند، هرچند میگوید تعریف این واژه هنوز یکدست نیست.
آیا گسلایتینگ همیشه عمدی است؟
نه لزوماً. برخی آگاهانه دستکاری میکنند، اما کالف و واینشل (۱۹۸۱) نشان دادند بخشی از این الگو از سازوکارهای دفاعی ناخودآگاه هر دو طرف میآید. عمدی نبودن آسیب را کم نمیکند؛ فقط توضیح میدهد چرا تکرار میشود.
از کجا بفهمم دچار گسلایتینگ شدهام؟
مدام بیدلیل عذرخواهی میکنی، جملههایت را پیش از گفتن تمرین میکنی، رخدادها را برای اطمینان یادداشت میکنی و از دوستانت دور شدهای. پژوهشها پیامد اصلی را آشفتگی ادراک و حافظه، پریشانی هیجانی و انزوا گزارش کردهاند.
آیا رابطهای که در آن گسلایتینگ بوده، قابل ترمیم است؟
گاهی بله؛ اگر طرف گسلایتکننده الگو را ببیند، مسئولیتش را بپذیرد و رفتارش در عمل عوض شود. اگر ترس یا تهدید هست، امنیت مقدم است. بازسازی اعتماد به ادراک خودت در هر حال شدنی است.
جمع‌بندی: آیا میشود دوباره به خودت اعتماد کنی؟
بله. گسلایتینگ به اعتماد آدم به چشم و حافظهٔ خودش حمله میکند، اما این اعتماد از بین نمی‌رود؛ زیر لایه‌ای از تردید پنهان میشود. شناختن این الگو، نقطهٔ شروع بیرون آمدن است. هر رخدادی که همان‌طور که دیده‌ای ثبت کنی، قدمی است به سوی ذهنی که مال خودت است.
به دنبال مشاوره ی حرفه‌ای برای بهبود مسائل زناشویی و یا مسائل مربوط به سلامت روان خود هستید؟
Adair J. Defining Gaslighting in Gender-Based Violence: A Mixed-Methods Systematic Review. Trauma Violence Abuse. 2026;27(4):1409-1424. PMID: 40650539
Darke L, Paterson H, van Golde C. Gaslighting and memory: the effects of partner-led challenges on recall and self-perception. Memory. 2025;33(7):828-844. PMID: 40673655
Thulin EJ, Heinze JE. Gaslighting in Teen Dating Violence: Links to Anxiety and Depression. J Interpers Violence. 2026;41(9-10):2737-2756. PMID: 40219766
Lohmann S, Cowlishaw S, Ney L, et al. The Trauma and Mental Health Impacts of Coercive Control: A Systematic Review and Meta-Analysis. Trauma Violence Abuse. 2024;25(1):630-647. PMID: 37052388
Wang Y, Li J, Zhang Y, et al. Why are we willing to tolerate manipulation? Love addiction and perceived acceptability of gaslighting. Front Psychol. 2025;16:1525402. PMID: 40330303
Calef V, Weinshel EM. Some clinical consequences of introjection: gaslighting. Psychoanal Q. 1981;50(1):44-66. PMID: 7465707
Freud S. (1911). Formulations on the Two Principles of Mental Functioning. Standard Edition, Vol. 12, pp. 213-226.
Image Credits
Featured and in-text images: AI-generated (Gemini 3.1 Flash Image via OpenRouter). No real person is depicted.
